नुक़्ते वाले और बिना नुक़्ते वाले (4): ग और ग़..
Urdu Shabd Nuqte Wale G aur Gh
Urdu Shabd Nuqte Wale G aur Gh:
ग और ग़ देखने में लगभग एक जैसे लगते हैं, लेकिन इनके उच्चारण और प्रयोग में स्पष्ट अंतर होता है। ग हिंदी का सामान्य व्यंजन है, जबकि ग़ अरबी और फ़ारसी से आए शब्दों में प्रयुक्त होता है। ग़ के नीचे लगा नुक़्ता (़) इसके उच्चारण को सामान्य ग से अलग बना देता है।
हिंदी में गंगा, गाड़ी, गीत, गणित जैसे शब्द ग से लिखे जाते हैं, जबकि ग़ज़ल, ग़म, ग़लत, ग़ौर जैसे शब्दों में ग़ का प्रयोग होता है। आज के समय में बहुत-से लोग इन दोनों ध्वनियों को एक जैसा बोलते हैं, लेकिन उर्दू की शुद्ध वर्तनी और सही उच्चारण के लिए दोनों का अंतर समझना आवश्यक है।
इस लेख में हम ग और ग़ के उच्चारण, प्रयोग और दोनों अक्षरों से बनने वाले सामान्य शब्दों को उदाहरण सहित समझेंगे।
ग (گ) वाले शब्द
| ग वाले शब्द | अर्थ |
|---|---|
| गंगा | भारत की पवित्र नदी |
| गाँठ | बंधन, गिरह |
| गँडासा | एक धारदार हथियार |
| गँदा | मैला |
| गंडोरा | खजूर |
| गंतव्य | मंज़िल, ठिकाना |
| गंतुक | प्रवासी, आने वाला व्यक्ति |
| गंध | महक, सुगंध या दुर्गंध |
| गंधक | सल्फ़र |
| गंधर्व | दिव्य गायक |
| गंधेंद्रिय | नाक (सूँघने की इंद्रिय) |
| गम्भीर | गंभीर, स्थिर |
| गगन | आकाश |
| गगनचुंबी | बहुत ऊँचा |
| गगनमणि | सूर्य |
| गगरी | घड़ा |
| गज | हाथी |
| गजरा | फूलों की माला |
| गटर | नाली |
| गटकना | जल्दी-जल्दी निगलना |
| गठरी | बंधी हुई पोटली |
| गठिया | एक रोग |
| गठिला | मज़बूत शरीर वाला |
| गड़गड़ाहट | तेज़ गर्जना |
| गड़ना | गाड़ना |
| गड़बड़ | अव्यवस्था |
| गड़रिया | भेड़-बकरी चराने वाला |
| गड़ाई | गाड़ने की क्रिया |
| गड्ढा | भूमि का गहरा भाग |
| गद्दी | आसन |
| गड्डी | बंडल |
| गढ़ंत | गढ़ी हुई बात |
| गढ़ | किला |
| गण | समूह |
| गणतंत्र | लोकतांत्रिक शासन |
| गणना | गिनती |
| गणमान्य | सम्मानित व्यक्ति |
| गणित | Mathematics |
| गत | बीता हुआ |
| गतायु | वृद्ध |
| गति | चाल |
| गतिरोध | रुकावट |
| गत्ता | मोटा कागज़ |
| गधा | पशु |
| गदा | एक अस्त्र |
| गद्य | गद्य साहित्य |
| गप | बातचीत |
| गमन | जाना |
| गमला | पौधा रखने का पात्र |
| गरजना | गर्जना करना |
| गर्दन | गला |
| गरम | गर्म |
| गर्व | अभिमान |
| गरल | विष |
| गर्त | गहरा गड्ढा |
| गर्द | धूल |
| गर्भ | कोख |
| गर्वोक्ति | अहंकारपूर्ण कथन |
| गला | कंठ |
| गली | संकरी सड़क |
| गलियारा | मार्ग |
| गवाक्ष | खिड़की |
| गवारा | स्वीकार्य |
| गवाह | प्रत्यक्षदर्शी |
| गवेषक | शोधकर्ता |
| गश्त | चक्कर लगाना |
| गर्दिश | भटकाव, कठिन समय |
| गहन | घना |
| गहमागहमी | हलचल |
| गहरा | अधिक गहराई वाला |
| गहराई | गहरापन |
| गाँव | ग्राम |
| गाड़ी | वाहन |
| गाढ़ा | सघन |
| गाथा | कथा |
| गाना | गीत |
| गारंटी | आश्वासन |
| गाली | अपशब्द |
| गिड़गिड़ाना | विनती करना |
| गिरना | नीचे आना |
| गृहस्थी | पारिवारिक जीवन |
| गिरह | गाँठ |
| गिरी | पर्वत |
| गिरोह | समूह |
| गिलहरी | एक छोटा जीव |
| गीत | गान |
| गीदड़ | सियार |
| गीला | भीगा हुआ |
| गूँज | प्रतिध्वनि |
| गुंजन | मधुर ध्वनि |
| गुँथाई | पिरोने की क्रिया |
| गुफ़ा | गुफा |
| गुम्बद | गुंबद |
| गुच्छा | समूह |
| गुज़रना | पार होना |
| गुज़ारा | जीवन-निर्वाह |
| गुज़ारिश | निवेदन |
| गुठली | बीज |
| गुड़ | शक्कर का उत्पाद |
| गुड़िया | खिलौना |
| गुड्डा | खिलौना |
| गुण | विशेषता |
| गुणाकर | बहुगुणी |
| गुत्थी | पहेली |
| गुदगुदी | गुदगुदाना |
| गुदड़ी | मोटा कपड़ा |
| गुनगुना | हल्का गर्म |
| गुप्त | रहस्यमय |
| गुप्तचर | जासूस |
| गुमनाम | अज्ञात |
| गुमान | अनुमान, अभिमान |
| गुरु | शिक्षक |
| गुर | सूत्र, उपाय |
| गुरुत्वाकर्षण | Gravity |
| गुलकंद | गुलाब से बना मुरब्बा |
| गुलकारी | कढ़ाई का काम |
| गुलज़ार | फूलों से भरा |
| गुलशन | बाग़ |
| गुलाब | पुष्प |
| गुलेल | पत्थर फेंकने का उपकरण |
| गुहा | गुफ़ा |
| गूढ़ | रहस्यमय |
| गिद्ध | एक पक्षी |
| गृह | घर |
| ग्रह | ग्रह |
| गेंद | Ball |
| गेय | गाया जा सकने वाला |
| गेरू | लाल मिट्टी |
| गेहूँ | अनाज |
| गेंदा | फूल |
| गोप | ग्वाला |
| गोपनीय | गुप्त |
| गोपुर | मंदिर का मुख्य द्वार |
| गोबर | पशु का मल |
| गोरखधंधा | रहस्यमय कार्य |
| गोलाई | गोल आकार |
| गोली | बुलेट / दवा की गोली |
| गौण | कम महत्व का |
| गौरव | सम्मान |
| ग्रंथ | पुस्तक |
| ग्रंथि | गाँठ |
| ग्रहण | Eclipse |
| ग्रास | निवाला |
| ग्रीवा | गला |
| ग्लानि | पश्चाताप |
अन्य शब्द जिनमें ‘ग’ बीच में आता है–
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| संगत | साथ |
| पलँग | बिस्तर |
| विराग | वैराग्य |
| रंगत | रंग-रूप |
| दबंग | प्रभावशाली |
ग़ (غ) वाले शब्द–
| ग़ वाले शब्द | अर्थ |
|---|---|
| ग़ज़ल | उर्दू कविता की एक प्रसिद्ध विधा |
| ग़ज़ब | आश्चर्यजनक |
| ग़म | दुःख |
| ग़ज़ाला | हिरनी |
| ग़दर | विद्रोह |
| ग़द्दार | विश्वासघाती |
| ग़नीम | शत्रु |
| ग़बन | धन का ग़लत उपयोग |
| ग़मख़्वार | दुःख बाँटने वाला |
| ग़मज़दा | दुःखी |
| ग़रक़ | नष्ट, डूबा हुआ |
| ग़रज़ | आवश्यकता |
| ग़रीब | निर्धन |
| ग़र्ज़ | उद्देश्य |
| ग़लत | अशुद्ध |
| ग़लतफ़हमी | भ्रम |
| ग़लबा | प्रभुत्व |
| ग़लीज़ | गंदा |
| ग़ल्ला | अनाज, दुकान की नक़दी |
| ग़ुस्सा | क्रोध |
| ग़ाज़ी | धर्मयोद्धा |
| ग़ाफ़िल | लापरवाह |
| ग़ायब | अनुपस्थित |
| ग़ालिब | विजयी, प्रभावशाली |
| ग़ुँचा | कली |
| ग़ुबार | धूल, मन का बोझ |
| ग़ुब्बारा | हवा से भरी वस्तु |
| ग़ुरबत | निर्धनता |
| ग़ुरूर | अहंकार |
| ग़ुलाम | दास |
| ग़ुस्ल | स्नान |
| ग़ुस्लख़ाना | स्नानघर |
| ग़ैबी | अदृश्य, ईश्वरीय |
| ग़ैर | पराया |
| ग़ैरत | स्वाभिमान |
| ग़ैरमामूली | असाधारण |
| ग़ोता | डुबकी |
| ग़ौर | ध्यान |
| ग़नीमत | राहत, अच्छा होना |
| ग़म्ज़ | आँखों का इशारा |
| ग़रीम | ऋणी |
| ग़र्फ़ | चुल्लू भर पानी |
| ग़ाबिर | शेष |
| ग़ाबिन | आलसी |
अन्य शब्द जिनमें ‘ग़’ बीच में आता है–
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अरग़वान | एक प्रकार का वृक्ष / बैंगनी रंग |
| मुग़ालता | भ्रम |
| बग़ैर | बिना |
| मग़रूर | घमंडी |
| बेग़ैरत | स्वाभिमानहीन |
____________
ग- گ- G
गंगा, गाँठ, गँडासा, गँदा, गंडोरा(ख़जूर), गंतव्य(ठिकाना, मंज़िल), गंतुक( प्रवासी), गंध(बास, बू, महक), गंधक(सल्फ़र) , गंधर्व(दिव्य गायक), गंधिनि (मदिरा), गंधेंद्रिय (नाक), गम्भीर, गगन, गगनचुंबी ( बहुत ऊँचा), गगनमणि (सूर्य), गगरी(घड़ा) , गज(हाथी), गजरा, गटर, गटकना, गठरी, गठिया, गठिला, गड़गड़ाहट, गड़ना, गड़बड़, गड़रिया(बकरी चराने वाला), गड़ाई, गड्ढा, गद्दी, गड्डी, गढ़ंत (सत्य, गप, गढ़ा हुआ), गढ़, गण(लोग, वृंद, समूह), गणतंत्र, गणना (गिनती), गणमान्य(लोकप्रिय), गणित, गत (बीता हुआ), गतायु (वृद्ध), गति, गतिरोध(अड़चन), गत्ता, गधा, गदा, गद्य, गप, गमन, गमला, गरजना, गर्दन, गरम, गर्व, गरल(विष), गर्त (गड्ढा निम्नबिंदु), गर्द (धूल), गर्भ, गर्वोक्ति(अहंकार से भारी बातें), गला, गली, गलियारा(गैलरी), गवाक्ष( खिड़की), गवारा(कामचलाऊ), गवाह(प्रत्यक्षदर्शी), गवेषक(खोजी), गश्त(चक्कर) गर्दिश, गहन(घना), गहमागहमी(हलचल), गहरा, गहराई, गाँव, गाड़ी, गाढ़ा, गाथा, गाना, गारंटी, गाली( अपभाषा), गिड़गिड़ाना, गिरना, गृहस्थी, गिरह (उलझन, गाँठ, जेब), गिरी(पहाड़), गिरोह, गिलहरी, गीत, गीदड़, गीला, गूँज, गुंजन, गुँथाई, गुफ़ा, गुम्बज( गुम्बद), गुच्छा, गुज़रना, गुज़ारा, गुज़ारिश, गुठली, गुड़, गुड़िया, गुड्डा, गुण, गुणाकर( बहुगुणी), गुत्थी( उलझन, पहेली), गुदगुदी, गुदड़ी, गुनगुना(हल्का गर्म), गुप्त(रहस्यमयी), गुप्तचर(जासूस), गुमनाम, गुमान( अनुमान), गुफ़्त( बात), गुर( सूत्र), गुरु, गुरुत्वाकर्षण(ग्रैविटी), गुलकंद, गुलकारी( कढ़ाई का काम, कशीदाकारी), गुलज़ार, गुलशन, गुलाब, गुलेल, गुहा(गुफ़ा), गूढ़, गिद्ध, गृह, ग्रह, गेंद, गोला, गेय (गा सकने योग्य, काव्यात्मक), गेरू, गेहूँ, गेंदा, गोप(ग्वाला), गोपनीय(गुप्त), गोपुर(नगरद्वार), गोबर, गोरखधंधा(रहस्य), गोलाई, गोली, गौण (महत्वहीन), गौरव, ग्रंथ, ग्रंथि( गाँठ), ग्रहण, ग्रास(निवाला), ग्रीवा(गला) ग्लानि(पश्चाताप).
कुछ और शब्द जिनमें ग का इस्तेमाल होता है लेकिन शुरू’अ में नहीं- संगत, पलँग, विराग, रंगत, दबंग
ग़- غ- Gh
ग़ज़ल, ग़ज़ब, ग़म, ग़ज़ाला (हिरन), ग़दर, ग़द्दार(द्रोही), ग़नीम(डाकू), ग़बन, ग़मख़्वार (सहनशील), ग़मज़दा(दुखी), ग़रक़ (नष्ट), ग़रज़ (ज़रूरत, आवश्यकता), ग़रीब, ग़र्क़ (गहरा, डूबा हुआ), ग़र्ज़ (उद्देश्य), ग़लत, ग़लतफ़हमी (भ्रम), ग़लबा (प्रताप), ग़लीज़( गँदा), ग़ल्ला(गुल्लक), ग़ुस्सा, ग़ाज़ी( धर्मयोद्धा), ग़ाफ़िल( अचेत), ग़ायब, ग़ालिब( प्रभावशाली, विजयी), ग़ुँचा(कली), ग़ुबार(क्रोध), ग़ुब्बारा, ग़ुरबती(निर्वासित व्यक्ति), ग़ुरूर( अहंकार), ग़ुलाम, ग़ुलूला(बंदूक़ गोली), ग़ुस्ल (स्नान), ग़ुस्लख़ाना(स्नानघर), ग़ैबी( अंतर्धान, ईश्वर), ग़ैर(पराया, बिना) ग़ैरत (स्वाभिमान), ग़ैरमामूली (असामान्य), ग़ोता(डुबकी), ग़ौग़ाई( कोलाहलकारी, शोर मचाने वाला), ग़ौर(ध्यान देना), ग़ज़र, ग़ज़ीज़ (नया, कोमल कली), ग़ज़ीर(बहुत अधिक), ग़ज़्म( अंगूर का ताज़ा पका फल), ग़दा(आनेवाला कल), ग़नीमत( उत्तम, अच्छा), ग़बी( मंदअक़्ल), ग़माम( बादल का टुकड़ा), ग़म्ज़ (आँखों का इशारा), ग़रर( शंका, भय), ग़रा(चिपकने वाली चीज़), ग़रीम( क़र्ज़दार), ग़रीर(अच्छा स्वभाव, अच्छी आदत), ग़र्फ़ (चूल्लु भर पानी), ग़र्स( रात का अँधेरा होना), ग़र्स( भूक), ग़लफ़(वैभव की बहुतायत), ग़लल(प्यास), ग़श(मन के विरुद्ध कहना), ग़सिर( गुप्त काम), ग़ाबिर( शेष, बचा हुआ), ग़ाबिन(आलसी), ग़ामी (बलहीन), ग़ुरूब(अद्भुत), ग़ौज़( संकल्प, इरादा)
कुछ और लफ़्ज़ जिनमें ग़ का इस्तेमाल होता है लेकिन शुरू’अ में नहीं- अरग़वान, मुग़ालता, बग़ैर, मग़रूर बेग़ैरत. Urdu Shabd Nuqte Wale G aur Gh
नुक़्ते वाले और बिना नुक़्ते वाले (1): “फ” और “फ़”….
नुक़्ते वाले और बिना नुक़्ते वाले (2): क और क़..
नुक़्ते वाले और बिना नुक़्ते वाले (3): ख और ख़…
नुक़्ते वाले और बिना नुक़्ते वाले (5): ज और ज़..
नुक़्ते वाले और बिना नुक़्ते वाले (6): क्या है बिंदी का फ़र्क़..